Yoğun çalışma temposu, düzensiz uyku ve stres nedeniyle ortaya çıktığı düşünülen sürekli yorgunluğun altında demir eksikliği bulunabiliyor. Özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda daha sık görülebilen demir eksikliği; saç dökülmesi, baş dönmesi, çarpıntı, dikkat dağınıklığı ve tırnak yapısındaki değişikliklerle kendini gösterebiliyor.
Sağlık Bakanlığına bağlı sağlık kuruluşlarının bilgilendirmelerine göre demir eksikliği, dünyada en sık rastlanan anemi nedenlerinden biri. Doğurganlık çağındaki kadınlarda adet dönemindeki kan kaybı ve gebelikte artan demir ihtiyacı, demir eksikliği anemisi riskini artırabilen başlıca etkenler arasında yer alıyor.
Ancak halsizlik veya saç dökülmesi tek başına demir eksikliği tanısı anlamına gelmiyor. Benzer belirtiler tiroit hastalıkları, B12 ve folat eksikliği, hormonal değişiklikler, stres ve farklı sağlık sorunlarında da görülebildiği için kesin değerlendirme kan testleri ve hekim muayenesiyle yapılmalı.
1. Geçmeyen yorgunluk ve güçsüzlük
Demir, kandaki hemoglobinin yapısında görev alıyor. Hemoglobin düzeyinin azalmasıyla dokulara taşınan oksijen miktarı düşebiliyor. Bu durum kişinin yeterince dinlense bile kendisini yorgun, güçsüz veya bitkin hissetmesine neden olabiliyor.
Merdiven çıkmak, kısa mesafe yürümek veya daha önce zorlanmadan yapılan günlük işleri tamamlamak normalden daha yorucu hâle gelebiliyor. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında halsizlik ve çabuk yorulma, aneminin en sık görülen belirtileri arasında gösteriliyor.
2. Saç dökülmesi
Uzun süre devam eden veya belirgin biçimde artan saç dökülmesi, demir eksikliğiyle ilişkili olabiliyor. Demir depolarındaki azalma, saç köklerinin normal büyüme döngüsünü etkileyebiliyor.
Bununla birlikte her saç dökülmesi demir eksikliğinden kaynaklanmıyor. Genetik faktörler, doğum sonrası dönem, stres, hormonal değişiklikler ve farklı dermatolojik sorunlar da dökülmeye yol açabiliyor. Saç dökülmesinin nedeni belirlenmeden yalnızca takviye veya kozmetik ürün kullanılması doğru bir yaklaşım olarak değerlendirilmiyor.
3. Tırnaklarda kırılma ve şekil değişikliği
Tırnakların normalden daha kolay kırılması, incelmesi veya yüzeyinde değişiklikler oluşması demir eksikliği anemisinde görülebilen belirtiler arasında bulunuyor.
Bu değişiklikler çoğunlukla tek başına ortaya çıkmıyor. Tırnak sorunlarına yorgunluk, saç dökülmesi, solukluk veya baş dönmesi gibi başka belirtilerin eşlik etmesi durumunda sağlık kontrolü yapılması önem taşıyor.
4. Baş dönmesi ve baş ağrısı
Kandaki oksijen taşıma kapasitesinin azalması bazı kişilerde baş dönmesi, sersemlik hissi ve baş ağrısına neden olabiliyor.
Özellikle oturur veya yatar durumdan hızla ayağa kalkıldığında göz kararması yaşanması, günlük işlerde denge sorunu hissedilmesi veya sık tekrarlayan baş dönmesi şikâyetleri önemsenmeli. Bu belirtiler farklı sağlık sorunlarında da görülebildiği için nedeninin araştırılması gerekiyor.
5. Soluk veya kuru cilt
Anemide cildin, dudakların veya göz kapaklarının iç bölümünün normalden daha soluk görünmesi mümkün. Sağlık Bakanlığı kaynaklarında kuru ve soluk cilt, aneminin yaygın belirtileri arasında sıralanıyor.
Ten rengi ve ışık koşulları solukluğun fark edilmesini zorlaştırabileceği için yalnızca dış görünüşe bakılarak tanı konulamıyor. Kesin değerlendirme için kan sayımı yapılması gerekiyor.
6. Çarpıntı ve nefes darlığı
Demir eksikliği anemisi ilerlediğinde kalp, dokulara yeterli oksijeni ulaştırabilmek için daha hızlı çalışabiliyor. Bunun sonucunda çarpıntı, hızlı kalp atışı veya efor sırasında nefes darlığı ortaya çıkabiliyor.
Nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya belirgin çarpıntı gibi şikâyetlerin bulunması durumunda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulması gerekiyor. Bu belirtiler yalnızca anemiye değil, acil değerlendirme gerektiren farklı hastalıklara da işaret edebilir.
7. Dikkat dağınıklığı ve odaklanma güçlüğü
Demir eksikliği yaşayan bazı kişilerde unutkanlık, dikkat azalması ve odaklanma güçlüğü görülebiliyor. İş veya okul performansındaki düşüş, sürekli uyku hâli ve zihinsel yorgunluk da diğer belirtilere eşlik edebiliyor.
Sağlık Bakanlığına bağlı Adıyaman Eğitim ve Araştırma Hastanesi, dikkat eksikliğini anemide görülebilen yaygın belirtiler arasında gösteriyor.
8. Yenmemesi gereken maddelere karşı istek
Uzun süren veya ağır demir eksikliği vakalarında toprak, buz, kil ya da tebeşir gibi besin olmayan maddelere karşı yeme isteği ortaya çıkabiliyor. “Pika” olarak adlandırılan bu durum, sağlık değerlendirmesi yapılmasını gerektiren belirtiler arasında bulunuyor.
Bu tür bir istek yaşayan kişilerin durumu gizlememesi ve hekime açık biçimde anlatması, altta yatan eksikliğin belirlenmesini kolaylaştırabilir.
Kadınlarda demir eksikliği neden daha sık görülüyor?
Adet kanamaları, gebelik, emzirme dönemi, yetersiz veya dengesiz beslenme ve demirin bağırsaklardan emilimini etkileyen hastalıklar kadınlarda demir depolarının azalmasına yol açabiliyor.
Özellikle yoğun veya uzun süren adet kanaması bulunan kadınlarda kaybedilen demirin yerine konulamaması zaman içinde anemiye neden olabiliyor. Sağlık Bakanlığının klinik protokolünde erişkinlerde demir eksikliği anemisinin menstruasyon ve gebelik nedeniyle en sık kadınlarda görüldüğü belirtiliyor.
Menopoz sonrasında veya belirgin adet kanaması bulunmadığı hâlde ortaya çıkan demir eksikliğinde ise kan kaybının ya da emilim sorununun nedeni ayrıca araştırılmalı.
Demir eksikliği nasıl anlaşılır?
Demir eksikliği yalnızca belirtilere bakılarak kesinleştirilemiyor. Tanıda tam kan sayımı, hemoglobin, serum demiri ve vücudun demir depolarını gösteren ferritin gibi kan testlerinden yararlanılıyor.
Gerekli durumlarda B12, folat ve diğer kan değerleri de incelenebiliyor. Hekim, kişinin yaşına, yakınmalarına ve tıbbi geçmişine göre kan kaybı veya emilim bozukluğunun nedenini araştırmak için ek tetkikler isteyebiliyor.
Demir takviyesi gelişigüzel kullanılmamalı
Demir eksikliğinin tedavisi, eksikliğin düzeyine ve altında yatan nedene göre planlanıyor. Demir içeren besinler dengeli beslenmenin parçası olsa da belirgin aneminin yalnızca yiyeceklerle giderilmesi her zaman mümkün olmayabiliyor.
Sosyal medyada önerilen takviyelerin veya demir ilaçlarının kan testi yapılmadan kullanılması doğru değil. Benzer belirtilerin farklı hastalıklardan kaynaklanabilmesi nedeniyle önce eksikliğin doğrulanması ve tedavinin hekim tarafından belirlenmesi gerekiyor. Sağlık Bakanlığı da kişiden kişiye değişebilen takviyelerin bilinçsiz kullanımına karşı uyarıyor.
