Geleceğe Miras: Sayıları artırmak yetmez, doğru öncelikleri belirlemek gerekir
Türkiye’nin arkeolojik mirasını korumak, bilimsel araştırmaları güçlendirmek ve kültür turizmine yeni destinasyonlar kazandırmak amacıyla başlatılan Geleceğe Miras Projesi, ilk açıklandığı dönemde arkeoloji dünyasında önemli bir beklenti oluşturdu. Özellikle kazıların 12 aya yayılması, bütçelerin artırılması ve uzun vadeli çalışma programlarının hazırlanması, Türkiye’nin kültürel mirasına yönelik yeni bir yaklaşımın habercisi olarak değerlendirildi.
Ekim 2023’te Efes Antik Kenti’nde başlayan proje, kısa sürede ülke geneline yayıldı. İlk dönemde ortaya konulan çalışma temposu ve hedefler, arkeolojik alanlarda önemli bir hareketlilik yarattı. Ancak bugün gelinen noktada yalnızca kaç kazı alanında çalışma yürütüldüğüne değil, bu çalışmaların ne ölçüde hedeflenen sonuçları ürettiğine de bakmak gerekiyor.
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un Türkiye Uluslararası Müzecilik Kongresi’nde açıkladığı rakamlar, projenin kapsamının genişlediğini gösteriyor. 2026 yılında 67 ilde 261 kazı alanında çalışma yürütüldüğü, müzelerde bulunan 1 milyon 200 bin kültür varlığının Müze Ulusal Enformasyon Sistemi’ne aktarıldığı belirtiliyor. Bunlar kuşkusuz önemli gelişmeler. Ancak kazı alanlarının sayısındaki artış, her alanda aynı çalışma derinliğine ve aynı ölçüde somut sonuca ulaşıldığı anlamına gelmiyor.
Asıl mesele, nicelikten niteliğe geçebilmek.
Geleceğe Miras’ın ilk döneminde oluşan güçlü beklentinin ardından, bazı alanlarda çalışmaların görünürlüğü ve uygulama temposu bakımından aynı ivmenin sürdürülemediğine ilişkin sorular gündeme geliyor. Üstelik projeye dâhil edilen her alanın, projenin temel hedefleriyle ne ölçüde örtüştüğü de yeniden değerlendirilmeli.
Çünkü arkeolojik kazı yapmak ile kültürel mirası geleceğe taşıyan sürdürülebilir bir destinasyon oluşturmak aynı şey değil.
Bir antik kentte kazı yapmak elbette öncelikle bilimsel bir faaliyettir. Ancak bu çalışmaların koruma, restorasyon, çevre düzenlemesi, ziyaretçi altyapısı, tanıtım ve yerel kalkınmayla birlikte düşünülmesi gerekir. Aksi takdirde ortaya çıkarılan yapıların ve eserlerin bilim dünyası dışındaki karşılığı sınırlı kalabilir.
Burada üzerinde durulması gereken önemli bir konu da proje kapsamındaki önceliklerin belirlenmesidir. Bazı kentlerde yürütülen çalışmaların Geleceğe Miras’ın turizm, kültürel görünürlük ve sürdürülebilirlik hedeflerine katkısı yeniden sorgulanmalıdır. Bir alanın projeye dâhil edilmiş olması, o alanın mutlaka doğru önceliklerle ele alındığını göstermiyor.
Antik kentlerde doğru öncelik, hızlı sonuç kadar kalıcı sonuç da üretmeli.
Özellikle ziyaretçi potansiyeli yüksek, ulaşım bağlantıları güçlü, mevcut turizm rotalarına entegre edilebilecek ve belirli restorasyonlarla kısa sürede ziyaret edilebilir hâle gelebilecek antik kentler üzerinde daha fazla durulmalı.
Bunun için her kazı alanına aynı çalışma modelini uygulamak yerine, alanların arkeolojik niteliği, mevcut durumu, ziyaretçi kapasitesi, ulaşım imkânları ve tamamlanabilir projeleri dikkate alınarak farklı yol haritaları hazırlanabilir.
Örneğin uzun yıllardır kazı yapılan, önemli anıtsal yapıları ortaya çıkarılmış ancak ziyaretçi deneyimi ve tanıtım bakımından yeterince değerlendirilememiş kentler, özel bir programla ele alınabilir. Kazısı büyük ölçüde tamamlanmış yapıların restorasyonu, çevre düzenlemesi ve ziyaretçi güzergâhlarının oluşturulması, bu alanların kültür turizmine daha kısa sürede kazandırılmasını sağlayabilir.
Elbette bu yaklaşım, bilimsel değeri yüksek ancak henüz araştırma aşamasındaki kazıların geri plana itilmesi anlamına gelmemeli. Arkeolojik mirasın korunması, her şeyden önce bilimsel gerekliliklere dayanmalı. Ancak sınırlı kaynakların hangi alanlarda, hangi aşamada ve hangi hedefle kullanılacağı konusunda daha belirgin bir strateji oluşturulmalı.
Haydarpaşa ve Sirkeci yeni bir kültür anlayışının parçası olabilir
Bakan Ersoy’un Haydarpaşa ve Sirkeci gar sahalarını müzeler, sergi alanları, kütüphaneler ve kültür-sanat etkinlikleriyle yaşayan merkezlere dönüştürme hedefi de bu açıdan dikkat çekici. Tarihî yapıların yalnızca korunması değil, kent yaşamına yeniden katılması önemli bir yaklaşım. Ancak bu anlayışın Anadolu’daki arkeolojik alanlarda da karşılık bulması gerekiyor.
Bir antik kentin yalnızca kazılması değil, kentle ve insanla yeniden buluşturulması da önemli. Bunun yolu; bilimsel araştırmayı, korumayı, çağdaş müzeciliği, kültür sanat faaliyetlerini ve turizmi ortak bir planlama içinde değerlendirmekten geçiyor.
Geleceğe Miras, Türkiye’nin arkeolojik zenginliğini uluslararası ölçekte daha görünür kılabilecek önemli bir fırsat. Fakat bu fırsatın gerçek karşılığını bulabilmesi için proje hedeflerinin belirli aralıklarla gözden geçirilmesi, uygulamadaki eksikliklerin tespit edilmesi ve kaynakların öncelikli alanlara yönlendirilmesi gerekiyor.
Çünkü mesele yalnızca 67 ilde 261 kazı alanında çalışma yürütmek değil. Mesele, bu çalışmaların sonunda kaç antik kentin daha iyi korunduğu, kaçının ziyaret edilebilir hâle geldiği, kaç yeni kültür rotasının oluşturulduğu ve kültürel mirasın toplumla ne ölçüde buluşturulduğudur.
Geleceğe miras bırakmak, yalnızca geçmişi gün yüzüne çıkarmakla mümkün değil. Onu korumak, yaşatmak ve gelecek kuşakların hayatına katabilmek de gerekiyor.