Bir Mozaik Yerine Döndüğünde

Bir mozaik panel evine döndü.

Belki haber bültenlerinde birkaç dakika yer alacak, ertesi gün yeni gündemlerin arasında kaybolup gidecek bir gelişme…

Oysa bazen tek bir eser, yüzlerce sayfalık tarih kitabının anlatabileceğinden daha fazlasını söyler.

Çünkü mesele, birkaç renkli taşın yeniden yan yana gelmesi değildir.

Mesele, parçalanmış bir hafızanın yeniden bütünlenmesidir.

Yüzyıllardır savaşlar, yağmalar, kaçak kazılar ve yasa dışı ticaret, insanlığın ortak geçmişini ait olduğu topraklardan kopardı. Bir heykel başka bir kıtaya, bir yazıt özel bir koleksiyona, bir mozaik ise dünyanın öbür ucundaki bir müzeye taşındı.

Ve her biriyle birlikte, tarihin bir cümlesi de eksildi.

İşte bu yüzden ABD’den iadesi sağlanan Zeugma kökenli 13. mozaik panelinin yeniden ait olduğu yapıya yerleştirilmesi, sıradan bir iade değildir. Bu, tarihin eksik kalmış bir paragrafının yeniden okunabilir hâle gelmesidir.

Arkeoloji bize çok önemli bir gerçeği öğretir:

Bir eser, tek başına sadece bir objedir.

Onu tarih yapan ise bulunduğu yer, çevresindeki diğer buluntular, mimarisi ve ait olduğu kültürel bağlamdır.

Bir mozaiği duvardan söktüğünüzde yalnızca taşı yerinden almazsınız; anlamını da söküp götürürsünüz.

Bu nedenle kültür varlığı kaçakçılığı yalnızca bir mülkiyet sorunu değildir. Aynı zamanda insanlığın bilgi birikimine karşı işlenmiş bir suçtur.

Bugün Türkiye’nin yürüttüğü iade çalışmaları tam da bu yüzden önem taşıyor. Son 23 yılda yurt dışından getirilen 13 bin 454 kültür varlığı, yalnızca sayısal bir başarı değildir. Her biri, bilimsel bütünlüğüne yeniden kavuşan bir hikâye; ait olduğu toprağa yeniden bağlanan bir tanıktır.

Üstelik bu süreç, çoğu zaman kamuoyunun görmediği uzun ve sabırlı bir emeğin sonucudur. Arşivlerde sürdürülen araştırmalar, kazı raporları, eski fotoğraflar, bilimsel yayınlar, uluslararası hukuk mücadeleleri ve diplomatik girişimler…

Bir eserin eve dönüşü bazen yıllar, bazen onlarca yıl süren sessiz bir mücadelenin sonunda mümkün olur.

Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy’un törende kullandığı “Tarih sayfalarındaki boşlukları dolduruyoruz.” sözü, bu nedenle yalnızca etkileyici bir ifade değildir.

Gerçekten de tarih, eksik parçaları yerine kondukça tamamlanır.

Bugün artık biliyoruz ki kültürel mirasın değeri, onu vitrinde görmekten ibaret değildir. Asıl değer, onu doğduğu coğrafyada, ait olduğu mimarinin içinde, diğer parçalarıyla birlikte okuyabilmektedir.

Çünkü tarih vitrinlerde değil; bağlamında anlam kazanır.

Belki de bu yüzden bir mozaiğin dönüşü, aslında bir ülkenin geçmişine duyduğu saygının da göstergesidir.

Ve belki de en önemlisi şudur:

Tarih hiçbir milletin ganimeti değildir.

Hiçbir koleksiyonerin serveti değildir.

Hiçbir müzenin vitrini değildir.

Tarih, insanlığın ortak vicdanıdır.

O vicdanın eksilen her parçasını yerine koyabilmek ise yalnızca bir devlet politikası değil, gelecek kuşaklara karşı yerine getirilmesi gereken ahlaki ve bilimsel bir sorumluluktur.

Zeugma’ya dönen o mozaik panel…

Aslında bize tek bir şeyi hatırlatıyor:

Tarih, ancak evine döndüğünde tamamlanır.